Jak zimują pszczoły i co robią zimą?
Zima w świecie owadów kojarzy nam się zazwyczaj z martwotą. Większość gatunków ginie jesienią, pozostawiając po sobie jedynie jaja lub kokony, a inne zapadają w głęboki letarg. Jednak pszczoła miodna (Apis mellifera) wybrała inną drogę ewolucyjną – drogę zbiorowej aktywności, która przeczy prawom mroźnej natury. Zrozumienie tego, co dzieje się w ulu pod śnieżną pierzyną, wymaga odrzucenia bajkowych wizji o „śpiących pszczółkach” i przyjrzenia się fascynującym faktom biologicznym. Jak zimują pszczoły, czy pszczoły śpią? Przeczytaj!
Spis treści
Jak zimują pszczoły? Mit hibernacji a rzeczywistość diapauzy
Jak zimują pszczoły? Czy pszczoły śpią? Otóż pszczoły nie hibernują. Hibernacja to stan, w którym procesy życiowe zwalniają niemal do zera, a temperatura ciała organizmu zrównuje się z temperaturą otoczenia. Gdyby pszczoła pozwoliła swojemu ciału zamarznąć, zginęłaby natychmiast. Zamiast tego, kolonia wchodzi w stan diapauzy społecznej, ale termicznie pozostaje jednym z najbardziej aktywnych miejsc w zimowym krajobrazie.
Gdy temperatura zewnętrzna spada poniżej 10°C, w ulu dochodzi do mobilizacji. Robotnice formują tzw. kłąb zimowy. Jest to struktura idealna pod względem geometrycznym – kula, która ma najmniejszy stosunek powierzchni do objętości, co pozwala maksymalnie ograniczyć straty ciepła. W samym sercu tej kuli przebywa matka pszczela, otoczona najmłodszymi robotnicami.
Zobacz: miód z imbirem
Mięśnie jako reaktory termiczne
Najbardziej fascynującym odkryciem naukowym dotyczącym zimowania pszczół jest mechanizm generowania ciepła. Pszczoły nie biegają, by się rozgrzać. Wykorzystują swoje potężne mięśnie tułowiowe, odpowiedzialne za ruch skrzydeł. Naukowcy za pomocą kamer termowizyjnych zaobserwowali, że pszczoły potrafią odłączyć mechanizm skrzydeł od napędu mięśniowego. Dzięki temu mięśnie mogą drgać z częstotliwością setek uderzeń na sekundę, nie powodując ruchu skrzydeł.
To proces czysto biochemiczny – spalanie cukrów zawartych w miodzie zamieniane jest niemal w 100% na energię cieplną. Badania wykazują, że temperatura wewnątrz kłębu jest stabilna i wynosi od 20°C do nawet 35°C, niezależnie od tego, czy na zewnątrz jest -10°C czy -30°C. Pszczoły tworzące zewnętrzną warstwę kłębu (tzw. otoczkę) pełnią rolę izolatora – siedzą ciasno, jedna przy drugiej, tworząc żywą ścianę, która nie wypuszcza ciepła ze środka.
Zobacz: pierzga pszczela
Witellogenina – białkowy eliksir długowieczności
Dlaczego pszczoły zimowe żyją aż pół roku, podczas gdy ich letnie siostry zaledwie kilka tygodni? Odpowiedź kryje się w biochemii, a konkretnie w białku o nazwie witellogenina. Witellogenina pełni u pszczół funkcję nie tylko budulcową, ale przede wszystkim odpornościową i antyoksydacyjną.
Pszczoły zimowe nie karmią larw (co jest najbardziej wyczerpującym zajęciem latem), dzięki czemu ich ciała tłuszczowe pozostają nienaruszone. Wysoki poziom witellogeniny we krwi (hemolimfie) chroni je przed stresem oksydacyjnym i infekcjami, pozwalając im dotrwać do wiosny w pełnej sprawności. To właśnie te „długowieczne” robotnice mają za zadanie wychować pierwsze wiosenne pokolenie pszczół.
Zarządzanie zasobami i higiena ekstremalna
Życie w kłębie to nieustanna rotacja. Pszczoły z zimnej otoczki powoli przesuwają się do ciepłego wnętrza, by zjeść miód i ogrzać ciało, a te ogrzane zajmują ich miejsce na zewnątrz. Cała kolonia przesuwa się wzdłuż plastrów z zapasami miodu niczym powolny, żywy organizm.
W tej ciasnej strukturze kluczowa jest higiena. Pszczoła miodna jest jednym z nielicznych owadów, które nigdy nie wypróżniają się wewnątrz swojego gniazda. Ich jelito proste posiada niesamowitą zdolność rozciągania się, co pozwala im przetrzymać resztki pokarmowe przez 3, a nawet 5 miesięcy zimy. Dopiero pierwszy ciepły dzień (powyżej 12°C) pozwala na tzw. oblot oczyszczający, który jest dla pszczelarza znakiem, że rodzina przetrwała najtrudniejszy czas.
Znaczenie spokoju
Badania nad etologią pszczół wskazują, że największym zagrożeniem zimą nie jest mróz, a niepokój. Każde stuknięcie w ul, dzięcioł uderzający w daszek czy silny wiatr sprawia, że pszczoły reagują gwałtownym podniesieniem temperatury. To z kolei zmusza je do zjedzenia większej ilości miodu. Jeśli zapasy skończą się przed marcem, rodzina zginie z głodu, mimo że obok w ulu może znajdować się ramka z miodem, do której kłąb nie zdążył się przesunąć. Zimowanie pszczół to dowód na to, że w jedności siła. Pojedyncza pszczoła na mrozie ginie w kilka minut. Tysiące pszczół działających jak jeden organizm potrafią stworzyć w środku zimy małe, gorące lato, czekając na pierwsze promienie wiosennego słońca i pierwsze kwiaty wierzby.
Źródła:
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11942846/
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8000648/
- https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39306118/
FAQ – Jak zimują pszczoły
Czy pszczoły robią miód zimą?
Nie, pszczoły zimą nie produkują miodu. Produkcja miodu wymaga nektaru z kwiatów oraz wysokich temperatur, które umożliwiają odparowanie wody z nakropu. Zimą pszczoły wyłącznie konsumują zapasy miodu zebrane latem (lub syropu podanego przez pszczelarza), aby wytworzyć energię potrzebną do ogrzania ula.
Czy pszczoły śpią w zimie?
Pszczoły nie zapadają w sen zimowy w dosłownym tego słowa znaczeniu. Nie hibernują tak jak niedźwiedzie czy jeże. Przez całą zimę są aktywne – muszą stale poruszać mięśniami, aby utrzymać temperaturę wewnątrz kłębu zimowego. Ich aktywność jest jednak ograniczona wyłącznie do wnętrza ula.
Jak zimują pszczoły w ulu?
Pszczoły zimują, tworząc tzw. kłąb zimowy. Jest to ciasne skupisko owadów w kształcie kuli, które formuje się między plastrami. W centrum kłębu znajduje się matka pszczela, a robotnice nieustannie rotują – te z zewnętrznej, zimnej warstwy wchodzą do środka, by się ogrzać, a ogrzane wychodzą na zewnątrz, tworząc izolacyjną powłokę.
Co jedzą pszczoły zimą?
Podstawowym pokarmem pszczół zimą jest miód lub pokarm cukrowy zgromadzony w plastrach. Stanowi on "paliwo" dla ich mięśni. Oprócz węglowodanów, kluczowe są ich własne zapasy białka i tłuszczu zgromadzone w tzw. ciele tłuszczowym (dzięki wspomnianej w artykule witellogeninie).
Czy pszczoły zamarzają w zimie?
Zdrowa i silna rodzina pszczela, która ma odpowiednią ilość zapasów jedzenia, nie zamarza nawet przy ekstremalnych mrozach. Pszczoły giną z zimna tylko wtedy, gdy skończy się im pokarm (nie mają energii na ogrzewanie) lub gdy rodzina jest zbyt nieliczna, by utrzymać ciepło w kłębie.
Co to jest oblot oczyszczający?
To pierwszy lot pszczół po zimie, który odbywa się zazwyczaj w słoneczny dzień, gdy temperatura wzrasta powyżej 10-12°C. Pszczoły opuszczają wtedy ul, aby opróżnić jelita po kilku miesiącach powstrzymywania się od potrzeb fizjologicznych. Jest to dla pszczelarza znak, że zima dobiega końca, a rodzina przetrwała.
Dlaczego pszczoły zimowe żyją dłużej?
Pszczoły zimowe żyją nawet 6-9 miesięcy (letnie tylko ok. 6 tygodni), ponieważ nie wykonują ciężkiej pracy przy zbieraniu nektaru i karmieniu czerwia. Ich organizmy są biologicznie zaprogramowane na przetrwanie dzięki wysokiemu stężeniu białka witellogeniny, które spowalnia starzenie.
Przeczytaj również
Jeśli fascynuje Cię życie pszczół i chcesz dowiedzieć się więcej o produktach, które tworzą, zapraszamy do lektury innych artykułów na naszym blogu.
- Pyłek pszczeli – właściwości, dawkowanie, przeciwwskazania - Odkryj, dlaczego pyłek pszczeli jest nazywany superfoodem i jak może wzmocnić Twój organizm, zwłaszcza w okresach osłabienia.
- Propolis (kit pszczeli) – właściwości i zastosowanie - Dowiedz się, jak pszczoły tworzą naturalny antybiotyk i w jaki sposób możesz wykorzystać jego niezwykłe właściwości dla swojego zdrowia.
- Jak rozpoznać prawdziwy miód? - Naucz się odróżniać prawdziwy, wartościowy miód od podróbek, aby w pełni korzystać z darów, które pszczoły gromadzą przez całe lato.
Zaloguj przez Facebooka
Zaloguj przez Google